Cẩm nang nhận diện tin giả (Fake News) và video giả mạo (Deekfake) do AI tạo ra

Trong kỷ nguyên AI bùng nổ, việc "thấy tận mắt, nghe tận tai" đôi khi vẫn chưa đủ. Những kẻ lừa đảo đang sử dụng công nghệ Deepfake để giả mạo khuôn mặt và giọng nói của người thân, bạn bè nhằm chiếm đoạt tài sản. Đây là cẩm nang giúp bạn tự bảo vệ mình trước những cái bẫy tinh vi này.

Minh họa: Sự khác biệt tinh tế giữa ảnh thật và ảnh AI

1. Nhận diện Video giả mạo (Deepfake)

Dù công nghệ có hiện đại đến đâu, AI vẫn thường để lại những "dấu vết" kỹ thuật số trên video, đặc biệt là trong các cuộc gọi video call lừa đảo (thường có chất lượng thấp để che giấu lỗi).

👁️ Quan sát đôi mắt

• Tần suất chớp mắt: Người thật chớp mắt một cách tự nhiên và ngẫu nhiên. AI đời cũ thường ít chớp mắt, hoặc chớp mắt một cách máy móc, không tự nhiên.
• Hướng nhìn: Mắt của nhân vật AI đôi khi nhìn vô định hoặc không đồng nhất với hướng xoay của khuôn mặt.

👄 Quan sát khẩu hình miệng (Lip-sync)

• Tiếng nói phát ra trước hoặc sau khi miệng cử động (độ trễ).
• Chuyển động môi bị nhòe, mờ hoặc biến dạng khi phát âm các từ khó.
• Răng nhìn liền thành một khối hoặc quá trắng/đều một cách vô lý.

👤 Các chi tiết "bên lề"

• Đường viền khuôn mặt: Chú ý phần tiếp giáp giữa khuôn mặt và tóc/cổ/tai. Video giả thường có vệt mờ hoặc màu da không khớp ở vùng này.
• Ánh sáng và bóng đổ: Hướng bóng đổ trên mặt không khớp với nguồn sáng trong bối cảnh nền.

Minh họa: Các lỗi kỹ thuật thường thấy trên video giả mạo

2. Nhận diện Giọng nói AI (Voice Cloning)

AI hiện nay có thể sao chép giọng nói chỉ từ 3 giây âm thanh mẫu. Tuy nhiên, nó vẫn thiếu đi "linh hồn" của cảm xúc.

• Ngữ điệu đều đều (Monotone): Thiếu sự nhấn nhá, lên xuống giọng tự nhiên khi thể hiện cảm xúc (giận dữ, lo lắng, vui vẻ).
• Cách ngắt nghỉ: Ngắt câu ở những vị trí lạ lùng hoặc lấy hơi không đúng chỗ.
• Âm thanh nền: Tuyệt đối im lặng hoặc có tiếng ồn lặp đi lặp lại (loop). Giọng AI thường rất "sạch", thiếu các tạp âm môi trường tự nhiên.

3. Cách "Test" nội dung nghi ngờ (Quan trọng nhất)

Nếu bạn nhận được một cuộc gọi video xin tiền, nhờ chuyển khoản gấp từ "người thân", hãy áp dụng ngay quy trình kiểm tra này:

Nguyên tắc vàng: Không bao giờ chuyển tiền chỉ dựa trên một cuộc gọi video ngắn.

Bước 1: Ngắt kết nối và gọi lại

Hãy tắt cuộc gọi video đó. Sau đó, gọi lại bằng số điện thoại di động thông thường (GSM) của người đó. Kẻ lừa đảo có thể hack tài khoản Facebook/Zalo, nhưng rất khó để cầm được sim điện thoại của nạn nhân.

Bước 2: Hỏi câu hỏi "Bí mật" (Challenge Questions)

Hỏi những câu mà AI không thể biết được, mang tính cá nhân cao:

• "Hôm qua hai đứa mình đi ăn ở quán nào mày nhớ tên quán không?"
• "Cái áo khoác mày mượn tao đợt trước là cái áo da màu đen phải không?"
• "Bữa đi đám nhà mày, nhỏ em họ mày ngồi kế tao tên gì?"

Lưu ý: Đừng hỏi những câu có thể tìm thấy trên Facebook như "Sinh nhật tớ ngày nào".

Bước 3: Yêu cầu hành động phức tạp

Yêu cầu người trong video: "Bạn thử quay mặt sang ngang 90 độ xem nào" hoặc "Đưa tay lên che nửa mặt xem". AI tạo video Deepfake dạng thời gian thực (real-time) thường sẽ bị lỗi hình ảnh (glitch) khi khuôn mặt bị che khuất hoặc quay ngang.

4. Các công cụ (Tools) hỗ trợ kiểm tra

Nếu bạn có file video hoặc file ghi âm và muốn kiểm tra kỹ hơn, hãy sử dụng các công cụ sau:

1. Hive Moderation (Miễn phí/Trả phí): Đây là công cụ mạnh mẽ để phát hiện hình ảnh và văn bản do AI tạo ra. Bạn có thể cài extension trên trình duyệt.
2. Deepware Scanner: Chuyên dùng để quét các video nghi ngờ là Deepfake. Bạn chỉ cần dán link video hoặc upload file lên để hệ thống phân tích.
3. InVID (Verification Plugin): Một công cụ chuyên nghiệp thường dùng cho nhà báo để xác minh tin tức và video trên mạng xã hội.
4. AI or Not: Công cụ kiểm tra nhanh cho hình ảnh và file âm thanh.

*Lưu ý: Không có công cụ nào chính xác 100%. Hãy luôn kết hợp với sự phán đoán và xác minh trực tiếp của chính bạn.*

---

Kết luận: Công nghệ sinh ra để phục vụ con người, nhưng cũng bị kẻ xấu lợi dụng. Sự bình tĩnh và thói quen xác minh lại thông tin (Double-check) chính là "tường lửa" tốt nhất bảo vệ bạn và tài sản.