Cẩm nang An toàn thông tin (Bài 2)

Quét dọn "dấu vết cá nhân" trên mạng và Cách xử lý khẩn cấp khi lỡ bị hack

Chào các bạn! Ở Bài 1, chúng ta đã biết cách nhận diện các cạm bẫy lừa đảo và cách tạo "ổ khóa 2 lớp" cho tài khoản. Tuy nhiên, ổ khóa có chắc đến mấy mà bạn lại mang thông tin cá nhân của mình "trưng bày" khắp nơi trên mạng thì kẻ gian vẫn có cách để lợi dụng.

Trong Bài 2 này, chúng ta sẽ học cách thu dọn những "dấu vết" bạn vô tình để lại trên Internet, đồng thời trang bị bộ bí kíp xử lý khẩn cấp, từng bước một, nếu chẳng may tài khoản của bạn bị hack.

Phần 1: Quét dọn "Dấu vết cá nhân" (Digital Footprint)

Dấu vết cá nhân (hay dấu vết số) là tất cả những gì bạn để lại sau mỗi lần lên mạng: một bức ảnh gia đình, một bình luận, ngày tháng năm sinh, hay địa chỉ check-in quán cà phê. Kẻ gian chuyên nghiệp sẽ gom nhặt từng mảnh thông tin nhỏ này lại để vẽ ra một bức tranh hoàn chỉnh về bạn, từ đó lên kịch bản lừa đảo cực kỳ thuyết phục.

Dưới đây là 3 việc bạn cần làm ngay để thu hẹp dấu vết của mình:

1. Ẩn ngay các thông tin nhạy cảm trên trang cá nhân

Nhiều người có thói quen để công khai toàn bộ thông tin trên Facebook hoặc Zalo để bạn bè dễ tìm. Tuy nhiên, đây là mỏ vàng cho kẻ xấu.

• Ẩn ngày sinh và số điện thoại: Chuyển các thông tin này về chế độ "Chỉ mình tôi" (Only me). Kẻ gian thường dùng ngày sinh và số điện thoại để dò mật khẩu ngân hàng của bạn.
• Ẩn danh sách bạn bè: Khi tài khoản của bạn bị sao chép (tạo một tài khoản giả mạo y hệt), kẻ gian sẽ vào danh sách bạn bè đang mở công khai của bạn để nhắn tin mượn tiền từng người. Hãy khóa danh sách này lại.

2. Dọn dẹp các ứng dụng "Trắc nghiệm vui"

Bạn đã từng chơi các trò như "Xem khuôn mặt bạn lúc về già", hay "Kiếp trước bạn là ai" chưa? Để chơi được, bạn thường phải ấn nút "Cho phép truy cập vào trang cá nhân". Bằng cú click đó, bạn đã nộp toàn bộ hình ảnh, email và danh sách bạn bè cho các công ty thu thập dữ liệu không rõ nguồn gốc.

Cách gỡ bỏ quyền truy cập trên Facebook:

Hãy vào Cài đặt & quyền riêng tư -> Cài đặt -> Tìm mục Ứng dụng và trang web. Tại đây, bạn sẽ thấy danh sách hàng loạt các trang web và trò chơi đang liên kết với Facebook của bạn. Bấm Gỡ / Xóa ngay những ứng dụng lạ hoặc không còn sử dụng.

3. Quy tắc "Chậm lại 3 giây" trước khi đăng bài

Đôi khi niềm vui mua được chiếc xe mới, hay chuẩn bị đi du lịch khiến chúng ta muốn khoe ngay lập tức. Nhưng hãy cẩn thận!

• Tuyệt đối không đăng: Căn cước công dân (kể cả đã che số), Hộ chiếu, Thẻ ngân hàng, Biên lai chuyển tiền chưa che mã giao dịch.
• Mã vạch vé máy bay/vé tàu: Kẻ gian có thể quét mã vạch trên bức ảnh vé máy bay bạn đăng để lấy được tên tuổi, số điện thoại và thậm chí tự ý hủy chuyến bay của bạn.

Phần 2: Bí kíp xử lý khẩn cấp khi lỡ bị Hack

Dù cẩn thận đến đâu, rủi ro vẫn luôn chực chờ. Nếu một ngày bạn phát hiện tài khoản mạng xã hội bị văng ra không thể đăng nhập, hoặc thấy máy tính/điện thoại có dấu hiệu tự động thao tác (bị nhiễm mã độc), hãy bình tĩnh làm theo đúng 4 bước sau:

Bước 1: "Khóa van nước" - Cô lập thiết bị ngay lập tức

Giống như việc nhà bị rò rỉ ống nước, việc đầu tiên là phải khóa van tổng. Nếu nghi ngờ điện thoại hoặc máy tính vừa tải nhầm mã độc, hãy lập tức tắt Wi-Fi, tắt 4G/5G, hoặc rút dây mạng. Khi không có kết nối Internet, kẻ gian không thể tiếp tục điều khiển máy bạn và dữ liệu cũng không thể bị truyền ra ngoài.

Bước 2: Giành lại quyền kiểm soát từ một "vùng an toàn"

Tuyệt đối không dùng chính chiếc điện thoại/máy tính đang nghi bị hack để đổi mật khẩu (vì phần mềm gián điệp có thể đang ghi lại các phím bạn gõ).

Hãy mượn điện thoại hoặc máy tính của người thân (một thiết bị sạch). Đăng nhập vào tài khoản của bạn trên máy đó và thực hiện:
1. Đổi mật khẩu ngay lập tức (đổi mật khẩu Email trước, sau đó đến Facebook/Zalo/Ngân hàng).
2. Sử dụng tính năng "Đăng xuất khỏi tất cả các thiết bị" để đá văng kẻ gian ra khỏi tài khoản của bạn.

Nhà tài trợ

Bước 3: Đánh động và phong tỏa hiện trường

Mục đích chính của hacker khi chiếm tài khoản là đi lừa người thân của bạn. Đừng chần chừ im lặng tự xử lý, hãy la lên cho mọi người biết!

• Gọi điện thoại trực tiếp cho gia đình, bạn bè thân thiết thông báo: "Facebook/Zalo của tôi đang bị hack, tuyệt đối không chuyển tiền hay bấm vào link nào nhé!"
• Nhờ bạn bè đăng một bài cảnh báo công khai lên trang cá nhân của họ và tag (gắn thẻ) tên bạn vào.
• Nếu liên quan đến tài khoản ngân hàng, dùng số điện thoại khác gọi ngay lên Tổng đài ngân hàng yêu cầu Khóa tài khoản và khóa thẻ khẩn cấp.

Bước 4: Trình báo cơ quan chức năng

Trong trường hợp sự cố gây thiệt hại nghiêm trọng (bị lừa đảo chuyển tiền, bị chiếm đoạt tài sản, hoặc bị tống tiền bằng hình ảnh/dữ liệu nhạy cảm), bạn không nên xóa các tin nhắn lừa đảo.

Lưu ý quan trọng:

Hãy chụp ảnh màn hình lại toàn bộ tin nhắn, số điện thoại kẻ gọi đến, số tài khoản ngân hàng mà kẻ gian yêu cầu chuyển tiền vào. Sau đó, mang toàn bộ hồ sơ, bằng chứng này đến trình báo tại cơ quan Công an gần nhất, hoặc trực tiếp liên hệ với Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao tại địa phương để được hỗ trợ điều tra và xử lý kịp thời.

Kết luận

Bảo vệ thông tin cá nhân trên mạng cũng giống như việc bạn bảo vệ ngôi nhà của mình ngoài đời thực. Bớt một chút "khoe khoang" thông tin nhạy cảm, cẩn trọng khi cấp quyền cho các ứng dụng lạ, và luôn thuộc nằm lòng các bước ứng phó khẩn cấp sẽ giúp bạn tự tin làm chủ không gian mạng.

Chúc các bạn luôn an toàn và có những trải nghiệm tuyệt vời trên môi trường số. Hãy chia sẻ bài viết này cho người thân, đặc biệt là những người lớn tuổi trong gia đình để cùng nhau phòng tránh rủi ro nhé!